Ustalenie kontaktów z dzieckiem – adwokat Łódź

Ustalenie kontaktów z dzieckiem to jedna z najczęstszych i zarazem najbardziej istotnych spraw rodzinnych. Z perspektywy prawa nie chodzi jednak o prawa jednego z rodziców, lecz o ochronę więzi dziecka z obojgiem rodziców (a czasem także z innymi bliskimi osobami), przy jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa i stabilności małoletniego. Należy pamiętać, iż kontakty są nie tylko uprawnieniem danego rodzica do spotkań z dzieckiem, ale są także jego obowiązkiem – jeżeli doszło do uregulowania kontaktów to rodzic powinien je realizować.

Z doświadczenia mogę powiedzieć, że sprawy te często generują silne spory między rodzicami na sali sądowej w zakresie wypracowania zgodnego porozumienia, co do wykonywania kontaktów.

Sprawa o kontakty z dzieckiem

Punktem wyjścia do założenia sprawy w sądzie jest Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który wprost przesądza, że relacja kontaktowa między rodzicem a dzieckiem ma charakter dwustronny. Ustawodawca wskazuje, że „rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów”.

Art.  113 §1 k.r.o.

Niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Istotne jest także to, że prawo do kontaktów jest niezależne od władzy rodzicielskiej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślono, że „prawo do osobistych kontaktów z dzieckiem nie należy do władzy rodzicielskiej”, a regulowanie kontaktów nie jest „dzieleniem” władzy rodzicielskiej. To rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje – nawet rodzic z ograniczoną, zawieszoną, a w pewnych sytuacjach także pozbawioną władzą rodzicielską, może, co do zasady, zachować kontakty – o ile nie zagrażają one dobru dziecka. Tym samym kontakty te mogą się nawet odbywać gdy dziecko jest umieszczone w rodzinie zastępczej.

Sąd rozstrzygający o kontaktach rodziców z dziećmi musi również mieć na względzie przepisy obowiązującej w kraju od dnia 7 lipca 1991 r. Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. ( Dz.U. z 1991 r., nr 120, poz. 526), a także europejskie standardy prawne wyrażone przede wszystkim w przyjętej przez Radę Europy rekomendacji R (84) w sprawie władzy rodzicielskiej z dnia 28 lutego 1984 r. W zawartej w niej zasadzie 6 zapewniono temu rodzicowi, które nie wychowuje dziecka, prawo do utrzymywania z nim osobistych kontaktów, za wyjątkiem sytuacji gdy przynoszą one poważną szkodę w interesach dziecka.

W art. 3  Konwencja nakazuje we wszystkich działaniach dotyczących dzieci kierować się interesem dziecka jako wartością nadrzędną.

Wedle, zaś art. 9 ust. 3 Konwencji, dziecko ma prawo do utrzymywania regularnych kontaktów osobistych i bezpośrednich z obojgiem rodziców, z wyjątkiem przypadków, gdy jest to sprzeczne z  interesem dziecka.

Jak wyglądają kontakty rodzica z dzieckiem?

Kontakty to kategoria szeroka. Ustawowo definiuje je Art.  113 §2 k.r.o., który wskazuje, że kontakty obejmują m.in. przebywanie z dzieckiem tj. odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, ale również bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji oraz korzystanie ze środków porozumiewania się na odległość np. rozmowy telefoniczne lub wideorozmowy.

To ważne, bo w praktyce rodzice często utożsamiają kontakty wyłącznie z „weekendami” albo „wakacjami”. Tymczasem dla małego dziecka kluczowe bywają krótkie, ale regularne formy kontaktu np. stałe rozmowy wieczorne, a przy dużej odległości między miejscami zamieszkania – kontakty zdalne mogą być koniecznym elementem utrzymania więzi. Szczególnie w obecnych czasach, kiedy częste są przypadki, że jeden z rodziców pracuje na stałe za granicą.

Prawo do kontaktów z dzieckiem dla dziadków rodzeństwa, powinowatych i osób sprawujących faktyczną opiekę

Prawo przewiduje, że przepisy o kontaktach stosuje się odpowiednio także do relacji dziecka z rodzeństwem, dziadkami, powinowatymi w linii prostej, a także z innymi osobami, jeżeli przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem.

W praktyce oznacza to, że przy konflikcie rodzinnym sąd może uregulować kontakty np. dziadków z wnukiem, jeśli jest to uzasadnione dobrem dziecka. Istotne jest, iż każda z tych osób może wystąpić samodzielnie o uregulowanie jego kontaktów z dzieckiem.

Kiedy ustala się kontakty z dzieckiem w sądzie?

Ustalenie kontaktów może nastąpić w kilku sprawach sądowych. Po pierwsze, bardzo często kwestia kontaktów pojawia się w sprawie rozwodowej. Przepis stanowi, że w wyroku rozwodowym sąd rozstrzyga m.in. o kontaktach rodziców z dzieckiem.

Po drugie, kontakty można (i często trzeba) uregulować niezależnie od rozwodu (np. w przypadku związku nieformalnego, gdy nie ma rozwodu), gdy rodzice nie mieszkają razem, pozostają w konflikcie albo po prostu nie są w stanie w sposób stabilny wykonywać porozumienia. Wtedy właściwe jest postępowanie przed sądem rejonowym – sądem rodzinnym o ustalenie kontaktów.

Po trzecie, nawet gdy kontakty były już uregulowane postanowieniem sądu, mogą wymagać zmiany. Dziecko rośnie, zmienia się szkoła, pojawiają się zajęcia, jeden z rodziców przeprowadza się, zmienia się sytuacja życiowa stron lub zdrowotna – a prawo ma odpowiadać na rzeczywistość, nie na ustalenia sprzed lat.

Wniosek o ustalenie kontaktów z dzieckiem adwokat Łódź

Sprawy o kontakty są rozpoznawane w trybie nieprocesowym. Ma to znaczenie praktyczne: nie ma „powoda” i „pozwanego”, lecz wnioskodawca i uczestnicy, a sąd w większym stopniu ma obowiązek aktywnie dążyć do rozstrzygnięcia zgodnego z dobrem dziecka, nawet jeżeli żadna ze stron nie potrafi przedstawić spójnej propozycji.

W sprawach o kontakty nie rozstrzyga się „kto ma rację” w konflikcie dorosłych, tylko co służy małoletniemu. Jednocześnie ustawodawca nakazuje uwzględniać zdanie dziecka w sprawach dla niego ważnych. Po stronie rodziców akcentuje się obowiązek uwzględnienia zapatrywań dziecka (jeżeli pozwala na to jego rozwój i dojrzałość).

W sprawie sądowej sąd może dojść do bezpośredniego wysłuchania przez sąd dziecka i uwzględnienia jego stanowiska. Takie wysłuchanie odbywa się poza salą rozpraw, bez udziału rodziców. Najczęściej sąd decyduje się na takie rozwiązanie w przypadku dzieci starszych, tak aby nie narażać młodszych dzieci na niepotrzebny stres. Wysłuchanie dziecka powinno się odbyć przy udziale psychologa, ale z praktyki mogę wskazać, że w przypadku starszych dzieci sąd może się zdecydować na przesłuchanie bez psychologa.

Gdy między rodzicami jest spór, co do ustalenia kontaktów najczęściej jest powoływany dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów lub psychologa. Ich zadaniem jest zbadanie więzi jaka występuje między dzieckiem, a rodzicem żądającym ustalenia kontaktów, a także ocena predyspozycji opiekuńczo wychowawczych rodzica.

We wniosku należy precyzyjnie określić w jaki sposób chcemy, aby kontakty wyglądały.

Elementy obowiązkowe wniosku o kontakty

1. Oznaczenie sądu
   Np. „Sąd Rejonowy w Łodzi, Wydział Rodzinny i Nieletnich” (art. 126 § 1 pkt 1 k.p.c.).
2. Dane wnioskodawcy i uczestników
   Imię i nazwisko (lub nazwa), adresy, a gdy dotyczy – dane identyfikacyjne wymagane przepisami (art. 126 k.p.c.).
   W sprawie o kontakty standardowo: wnioskodawca (rodzic) oraz uczestnik (drugi rodzic/opiekun).
3. Oznaczenie rodzaju pisma
   „Wniosek o ustalenie kontaktów z małoletnim/małoletnią …” (art. 126 § 1 pkt 3 k.p.c.).
4. Osnowa wniosku (petitum) – czyli czego żądasz
   Wniosek musi zawierać dokładnie określone żądanie (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 511 k.p.c.).
   W praktyce: precyzyjny „grafik” kontaktów (dni, godziny, miejsce wydania/odbioru dziecka, święta, ferie, wakacje, kontakty telefoniczne/wideo, itd.).
5. Uzasadnienie: fakty + (w miarę potrzeby) dowody
   Wskazujesz fakty, na których opierasz żądanie oraz dowody na ich wykazanie (art. 126 § 1 pkt 5 k.p.c. oraz art. 187 § 1 pkt 2–3 k.p.c. stosowane odpowiednio przez art. 511 k.p.c.).
6. Podpis
   Podpis strony / pełnomocnika (wymóg pisma procesowego – art. 126 k.p.c.).
7. Wymienienie załączników
   Lista załączników na końcu (art. 126 k.p.c.).

Elementy, które są formalnie w sprawie o kontakty

• Dane dziecka (małoletniego): imię i nazwisko, data urodzenia, (zwykle) PESEL, adres faktycznego pobytu/zamieszkania – bo to dziecka dotyczy postępowanie i bez tego sąd często wezwie do uzupełnienia (zob. logika art. 126 i 187 k.p.c.).
• Konkretna propozycja kontaktów opisana „wykonalnie” (żeby dało się ją egzekwować): odbiór/odwiezienie, punkt przekazania, zasady w razie choroby/spóźnienia, kontakt zdalny, podział świąt, wakacji.

Podstawą merytoryczną żądania są przepisy o kontaktach w k.r.o. (np. art. 113 i 113¹ k.r.o.).

• Dowód uiszczenia opłaty – co do zasady opłata stała wynosi 100 zł (art. 23 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
• Odpis wniosku i odpisy załączników dla doręczenia uczestnikom (art. 128 § 1 k.p.c.).
• Typowe dokumenty: odpis aktu urodzenia dziecka, ewentualne wcześniejsze postanowienia/wyroki ustalające kontakty, dowody z korespondencji itp.

Do jakiego sądu składa się wniosek o kontakty z dzieckiem?

Właściwy jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania dziecka, a gdy brak miejsca zamieszkania – miejsca pobytu. W praktyce oznacza to najczęściej sąd rejonowy (wydział rodzinny i nieletnich) właściwy dla miejsca, gdzie dziecko faktycznie mieszka na stałe. W Łodzi jest to Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia lub Sąd Rejonowy dla Łodzi – Widzewa w Łodzi.

Ile kosztuje wniosek o ustalenie kontaktów z dzieckiem?

Od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego pobiera się opłatę stałą 100 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W praktyce sądowej mogą pojawić się także inne koszty, np. koszt opinii biegłych (OZSS), kuratora czy mediacji – i tu kluczowe są realia konkretnej sprawy oraz ewentualny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli sytuacja majątkowa strony na to pozwala. W toku sprawy sąd może kazać wpłacić zaliczki na dany koszt np. na badania biegłych, a finalna kwota będzie rozliczona dopiero w orzeczeniu kończącym postępowanie.

O co pyta sąd na rozprawie o kontakty z dzieckiem?

Pytania krążą wokół kilku stałych obszarów.

Sąd prawie zawsze dopytuje o:

• wiek dziecka, etap rozwoju (przedszkole/szkoła), rytm dnia (pory snu, zajęcia dodatkowe),
• stan zdrowia, ewentualne terapie, szczególne potrzeby,
• kto faktycznie sprawuje opiekę na co dzień i jak wygląda organizacja tygodnia.

Celem jest sprawdzenie, czy proponowane kontakty „zagrają” w realnym planie dziecka, a nie tylko na papierze.

Typowe pytania:

• jak często widywałeś/aś dziecko przed rozstaniem i po rozstaniu,
• kiedy był ostatni kontakt i dlaczego ustał/zmalał,
• czy kontakty przebiegały spokojnie czy były incydenty (spóźnienia, awantury przy wydaniu dziecka, niewydania),
• czy dziecko wracało po kontakcie spokojne, rozregulowane, czy występowały konkretne problemy.
• jaki harmonogram proponujesz (dni, godziny, co drugi weekend, dni powszednie),
• gdzie i jak ma następować wydanie/odbiór dziecka (miejsce, osoba przekazująca),
• kto dowozi i jak rozwiązujecie logistykę (odległość, koszty, komunikacja),
• jak dzielicie święta, ferie, wakacje, długie weekendy, urodziny dziecka,
• czy mają być kontakty telefoniczne/wideo (kiedy, jak długo, w jakiej formie),
• co w razie choroby dziecka, wyjazdu szkolnego, zajęć, spóźnienia.
• jak się komunikujecie (SMS, e-mail, aplikacja, przez osoby trzecie),
• czy potraficie uzgadniać sprawy dziecka bez eskalacji,
• jakie są główne źródła konfliktu (i czy da się je „odseparować” od dziecka),
• czy jesteś gotów/a przekazywać dziecku informacje, rzeczy, leki, dokumenty itd.

Jeżeli którakolwiek strona podnosi kwestie bezpieczeństwa, sąd pyta wprost o:

• przemoc (fizyczną/psychiczną), interwencje policji, Niebieską Kartę,
• alkohol/narkotyki, leczenie, incydenty pod wpływem,
• groźby, agresję, zachowania ryzykowne (np. prowadzenie auta po alkoholu),
• osoby trzecie w otoczeniu (nowy partner, inni domownicy) i ich wpływ na dziecko.

Sąd często pyta, czy dziecko:

• czy występują objawy stresu.
• chce się spotykać, czy odmawia, czego się boi,
• co mówi po spotkaniach,

Jak sąd rodzinny ustala kontakty z dzieckiem?

Sąd, rozstrzygając o kontaktach, z reguły dąży do tego, aby były one przewidywalne, wykonalne i możliwie mało konfliktogenne.

Po pierwsze, kontakt powinien być realny. Jeśli rodzice mieszkają daleko od siebie, mechaniczne „co drugi weekend” może okazać się fikcją albo obciążeniem nie do pogodzenia z funkcjonowaniem dziecka w tygodniu szkolnym. Wtedy większego znaczenia nabierają dłuższe bloki w czasie ferii i wakacji oraz częstsze kontakty zdalne.

Po drugie, kontakt powinien być dostosowany do wieku i potrzeb dziecka. Dla malucha kluczowa może być regularność i krótkie odcinki czasu, dla nastolatka – większa elastyczność, możliwość uwzględnienia życia rówieśniczego i zajęć, a także większa waga zdania dziecka (o ile jest ono rozsądne i nie jest wynikiem presji lub konfliktu lojalnościowego).

Po trzecie, sąd ocenia jakość relacji i ryzyka. Jeżeli rodzic dotąd nie uczestniczył w życiu dziecka albo relacja została zerwana na dłuższy czas, częstą praktyką jest „stopniowanie” kontaktu – najpierw od spotkań krótszych, czasem w obecności osoby trzeciej np. kuratora sądowego, do kontaktów pełniejszych, jeśli dziecko adaptuje się dobrze. Takie podejście ma minimalizować stres dziecka i ograniczać eskalację konfliktu.

Należy wskazać, iż rozstrzygnięcie sądu musi być, co do zasady, precyzyjne tak aby było konkretnie wiadomo, kiedy dane kontakty wypadają i jak mają one przebiegać np.

kontakty wykonywane samodzielnie w każdy czwartek od godziny 15.00 do godziny 19.00 z prawem odebrania dziecka z jego miejsca zamieszkania i odwiezienia go do jego miejsca zamieszkania po zakończeniu kontaktu.

Kontakty nie mogą zostać określone w taki sposób, że rodzice będą sami ustalali ich terminy wg jakiegoś schematu np. na początku miesiąca rodzice ustalą harmonogram kontaktów na dany miesiąc, gdyż takie postępowanie potencjalnie będzie zmierzało do sporów, przy braku porozumienia.

Jak długo trwa sprawa o ustalenie kontaktów z dzieckiem?

Nie da się z góry powiedzieć jak długo będzie trwała sprawa o kontakty z dzieckiem. Niestety generalnie sprawy w sądach trwają długo. W dodatku często przy spornych sprawach o kontakty dochodzi do przesłuchania licznych świadków, co stwarza potrzebę wyznaczania dodatkowych spraw, a także konieczne jest przeprowadzenie badań psychologicznych w OZSS na które również czeka się bardzo długo, gdyż wykonuje je na zlecenie sądu tylko kilka ośrodków w kraju, a spraw jest bardzo dużo. Chcąc zabezpieczyć swoje prawa do kontaktu z dzieckiem warto więc złożyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania sprawy.

Zabezpieczenie kontaktów na czas trwania sprawy sądowej

Sprawy o kontakty potrafią trwać, a brak kontaktu w czasie procesu bywa nieodwracalny psychologicznie. Dlatego w praktyce często składa się wniosek o zabezpieczenie, aby kontakty były wykonywane już „na teraz”, zanim zapadnie prawomocne rozstrzygnięcie. Sąd po złożeniu takiego wniosku ma obowiązek ustalenia kontaktów, które będą obowiązywać przez czas trwania sprawy w sądzie. Warto nadmienić, iż to rozstrzygnięcie może być zmieniane jeżeli sprawa trwa długo lub zajdą jakieś szczególne okoliczności.

W sprawach o kontakty sąd ma również narzędzia “przymusowe”, np. może zobowiązać strony do określonych działań ułatwiających wykonywanie kontaktu, a w razie uzasadnionej obawy naruszeń – zastosować mechanizm zagrożenia sumą pieniężną.

Ograniczenie i zakaz kontaktów z dzieckiem

Kontakty nie są absolutne. Jeżeli w konkretnej sytuacji kontakt w danej formie zagraża dobru dziecka, sąd ma obowiązek zareagować, niekiedy nawet bardzo zdecydowanie. Samo istnienie konfliktu między rodzicami nie wystarcza do zakazania kontaktów. Kluczowy jest realny wpływ na dziecko.

Ustawodawca przewiduje mechanizmy ograniczania kontaktów, a w skrajnych przypadkach – ich zakazu, gdy wymaga tego dobro dziecka. Takie sprawy mogą być też wszczęte z urzędu tzn. w sytuacji zawiadomienia przez sąd przez daną instytucję o zagrożeniu dobra dziecka np. Policję, szkołę, MOPS. W konsekwencji może dojść do przymusowego odebrania dziecka rodzicom.

W praktyce „ograniczenie” może przybrać postać kontaktów nadzorowanych np. w obecności kuratora, zakazu zabierania dziecka poza określone miejsce, ograniczenia czasu, formy, a czasem także wyłączenia kontaktu bezpośredniego na rzecz kontaktu pośredniego (telefon, wideorozmowa), jeśli to jest jedyny bezpieczny wariant.

Na tle środków ochronnych warto przywołać uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego sygn. akt III CZP 98/05, w której rozważano dopuszczalność daleko idących rozwiązań (w tym zakazu osobistej styczności) w ramach postępowania zabezpieczającego, przy jednoczesnym trzymaniu w centrum dobra dziecka.

Wykonywanie kontaktów i egzekwowanie orzeczenia – co robić, gdy druga strona utrudnia

W praktyce problemem bywa nie samo „ustalenie” kontaktów, lecz ich wykonywanie. Ustawodawca wprowadził szczególną procedurę, która ma skłaniać do respektowania postanowienia sądu lub ugody. Jej rdzeniem jest mechanizm finansowy.

Sąd może zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązków dotyczących kontaktów np. niewydanie dziecka, utrudnianie rozmowy, brak stawiennictwa. Ten mechanizm działa „w obie strony”. Może dotyczyć zarówno osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje, jak i osoby uprawnionej do kontaktów (albo nawet osoby, której kontaktów zakazano), jeżeli to ona narusza obowiązki związane z kontaktem. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: Utrudnianie kontaktów z dzieckiem

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2022 r. III CZP 76/22:

Sąd opiekuńczy może zagrozić osobie uprawnionej do kontaktów z dzieckiem nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje za ich niezrealizowanie (art. 598¹⁵ § 2 k.p.c.) także wtedy, gdy w ugodzie użyto określenia, że uprawniony ma prawo do kontaktów z dzieckiem, a pominięto będący odpowiednikiem prawa obowiązek realizowania uzgodnionych kontaktów.

Na koniec warto podkreślić, że sprawy o kontakty sąd rozstrzyga „na miarę” konkretnego dziecka i konkretnej rodziny. Dwa pozornie podobne stany faktyczne mogą prowadzić do różnych rozstrzygnięć, bo różna będzie relacja dziecka z rodzicami, jego wrażliwość, doświadczenia i potrzeby.

Najczęstsze pytania o ustalenie kontaktów z dzieckiem: